عرفان حلقه و فشار قبر

فشار قبر 

در کتاب انسان و معرفت صفحه 276 در مورد کیفیت فشار قبر مطالبی آورده شده است به اینصورت که فشار قبر را ناشی از عدم پذیرش مرگ و تلاش برای تسخیر مجدد جسم توسط فرد می داند و آن را یک اصطلاح می داند و برای اثبات مدعی خود به دو موضوع(شبهه) اول اینکه فشار قبر فیزیکی نیست چون با تعبیه سنسورها می توان عدم وجود آن را اثبات کرد و دوم اینکه اگر فشار قبر منحصر به محل قبر باشد کسانی که به خاک سپرده نمی شوند، فشار قبر ندارند. 

آیا فشار قبر یک فشار فیزیکی درون قبر است؟

در نقد این قسمت به دو مبحث مهم باید اشاره کرد ابتدا فشار قبر را از منظر آیات و روایات بررسی می کنیم و سپس به دو شبهه مطرح شده از طرف طاهری پاسخ خواهیم داد. 

در بررسی روایات ، به نظر می رسد فشار قبر از عذاب های نخستین عالم برزخ است که حتی بسیاری از مؤمنان هم با آن مواجه خواهند شد. ابوبصیر می گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم : 

أَ یُفْلِتُ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ أَحَدٌ؟ قَالَ: فَقَالَ: نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهَا مَا أَقَلَّ مَنْ یُفْلِتُ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْر. (کافی3/236) 

آیا کسی از عذاب قبر رهایی دارد؟ فرمود: از آن به خدا پناه می برم چقدر اندک اند کسانی که از فشار قبر رها می شوند. 

با وجود این برخی از مؤمنان خالص از این عذاب در امان هستند. امام صادق (علیه السلام) 

از توسعه قبر برای مؤمنان اخبار کرده می فرماید : 

هَیْهَاتَ مَا عَلَی الْمُومِنِینَ مِنْهَا شَیْءٌ وَ اللَّهِ إنَّ هَذِهِ الارْضَ لَتَفْتَخِرُ عَلَی هَذِه فَتَفْسَحُ لَه.(کافی3/129) 

هرگز برای مؤمنان چیزی از فشار قبر وجودندارد. سوگند به خدا این زمین بر مرده مؤمن افتخار می کند و برای او توسعه می یابد. 

البتّه این فشار اختصاص به آنان که در زمین دفن می شوند ندارد بلکه آنان که به دار کشیده می شوند هوا بر آن ها فشار می آورد. امام صادق(علیه السلام) در این زمینه می فرماید : 

إِنَّ رَبَّ الارْضِ هُوَ رَبُّ الْهَوَاءِ فَیُوحِی اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إلَی الْهَوَاءِ فَیَضْغَطُهُ ضَغْطَةً أَشَدَّ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ. (کافی3/266) 

همانا پروردگار زمین، پروردگار هوا هم هست پس خدای عزوجل به هوا وحی می کند و هوا بر میّت فشاری شدیدتر از فشار قبر وارد می آورد. 

عوامل مؤثّر بر فشار قبر 

فشار قبر برای مؤمن کفّاره تضییع نعمت های الاهی است که در دنیا از او سر می زند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: 

ضَغْطَةُ الْقَبْرِ لِلْمُوْمِنِ کَفَّارَةٌ لِمَا کَانَ مِنْهُ مِنْ تَضْیِیعِ النِّعَمِ. (بحار6/221) 

فشار قبر برای مؤمن کفاره تضییع نعمت هایی است که از او سر زده است. 

از این حدیث استفاده می شود که یکی از عوامل مهم عذاب قبر برای مؤمنان ضایع کردن نعمت های الاهی است که مؤمنان در دنیا به آن دچار می شوند. یکی دیگر از عوامل مهم فشار قبر بد خلقی با اهل و عیال است. پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) آن گاه که سعد بن معاذ فوت کرد در تشییع او شرکت کرد در حالی که ردا بر دوش نداشت و پای برهنه بود تا اینکه او را با دست های خویش بر قبر گذاشت وقبر او را درست کرد. بعد از همه این کارها فرمود: من می دانم که بر او بلایی خواهد رسید ،بعد رو به مادر سعد کرد و به او تسلیت گفت و فرمود : 

فَإنَّ سَعْداً قَدْ أَصَابَتْهُ ضَمَّة.(بحار6/220) 

پس همانا فشاری به سعد رسید. 

از حضرتش پرسیدند با این که شما در حق سعد بن معاذ این اندازه احترام کردید باز هم می فرمایید او دچار فشار قبر می شود؟! حضرت 

فرمود : 

نَعَمْ إنَّهُ کَانَ فِی خُلُقِهِ مَعَ أَهْلِهِ سُوءٌ. .(بحار6/220) 

بله او با خانواده خود بد اخلاق بود. 

از عوامل دیگر فشار قبر بی پروایی در نجاست بول و سخن چینی و دوری مرد از زن خویش شمرده شده است، امیرمؤمنان (علیه السلام) 

می فرماید : 

عَذَابُ الْقَبْرِ یَکُونُ مِنَ الَّنمِیمَةِ وَ الْبَوْلِ وَ عَزَبِ الرَّجُلِ عَنْ أَهْلِهِ. .(بحار6/222) 

عذاب قبر ناشی از سخن چینی، [بی مبالاتی نسبت به] ادرار و دوری گزیدن مرد از همسر خود است. 

و امام صادق (علیه السلام) فرمود : 

إِنَّ جُلَّ عَذَابِ الْقَبْرِ فِی الْبَوْلِ. .(بحار6/223) 

قسمت بیشتر عذاب قبر مربوط به [بی مبالاتی نسبت به] بول است. 

بنابراین مؤمنان می توانند با پرهیز از امور یاد شده خودرا از فشار قبر رهایی بخشند. هم چنین کارهای دیگری نیز در روایات برای امان 

ماندن از فشار قبر ذکر شده است که به برخی از آن ها اشاره می شود : 1-حج 2-خواندن آیت الکرسی 3-چهار روز روزه گرفتن در ماه رجب و…. که می توان به روایات آن مراجعه کرد. 

باید توجّه داشت که در قبر و برزخ عذاب های مختلف وجود دارد. و ممکن است برخی از این امور موجب رفع برخی از آن ها شود. چنان که گفته شد فشار قبر خودش عذابی است که بیشتر مؤمنان از آن در امان نیستند و معلوم است که قبر خانه غربت و تنهایی و خانه تاریکی و ظلمت و خانه حشرات موذی است که کارهای خوب و پرهیز از گناهان در زمان حیات و نیکی های زمان حیات و بعد از مرگ برای رفع این گونه عذاب ها مفید است. ولی آنچه موجب رهایی از هر گونه عذاب در برزخ است ایمان خالص و بدون هیچ گونه آلودگی به اعمال و کردار زشت و حرام است. نکته دیگری که توجه به آن لازم است این است که از ظاهر روایات بر می آید که عذاب قبر تنها به روح نیست بلکه بدن هم عذاب را می چشد و آن را درک می کند؛ چنان که در برخی از روایات نقل شده است که به هنگام سؤال روح به بدن برمی گردد. معلوم است که بازگشت روح در هنگام سؤال به نحوی نیست که حیات کامل به بدن افاضه شود بلکه این بازگشت برای سؤال و جواب و چشیدن عذاب می باشد. امام صادق (علیه السلام) در حدیثی از ورود مؤمن و کافر به قبر گزارش می دهد و بیان می کند که وقتی مؤمن وارد قبر می شود خاک به او تهنیت گفته و دوستی و محبّت خویش را به او اظهار می کند سپس قبر توسعه می یابد و محل او در بهشت برایش ظاهر می شود. 

ثُمَّ تُوْخَذُ رُوحُهُ فَتُوضَعُ فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ رَأَی مَنْزِلَهُ ثُمَّ یُقَالُ لَهُ نَمْ قَرِیرَ الْعَیْنِ فَلَا یَزَالُ نَفْحَةٌ مِنَ الْجَنَّةِ تصیبُ جَسَدَهُ یَجِدُ لَذَّتَهَا وَ طِیبَهَا حَتَّی 

یُبْعَث. ( بحار6/266) 

آنگاه روح او گرفته می شود و در بهشت جای داده می شود به گونه ای که منزل خویش را می بیند آنگاه به او گفته می شود: با روشنی چشم بخواب. پس همواره عطری از بهشت به بدن او می رسد که لذّت و بوی خوش آن را تا قیامت می یابد. 

اما کافر وقتی وارد قبر می شود خاک نسبت به او اظهار ناخوشنودی کرده و او را فشار می دهد و دری به آتش باز می شود و محل خویش را در آتش می بیند. 

ثُمَّ تُوْخَذُ رُوحُهُ فَتُوضَعُ حَیْثُ رَأَی مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ثُمَّ لَمْ تَزَلْ نَفْخَةٌ مِنَ النَّارِ تُصِیبُ جَسَدَهُ فَیَجِدُ أَلَمَها وَ حَرَّهَا فِی جَسَدِهِ إلی یَوْم یُبْعَث.(کافی3/241) 

آنگاه روح او گرفته و در مکانی که جایگاه خویش را در آتش می بیند نهاده می شود. سپس همواره شعله ای از آتش به بدن او می رسد که جسد او درد و حرارت آن را تا قیامت می چشد. 

در این روایت تصریح شده است که روح و بدن هر دو در برزخ متنعّم و معذّبند. روح مؤمن در لذّت و نعمت الاهی است و بدن و جسد 

او هم از این لذّت ها و نعمت ها بی نصیب نیست. روح کافر نیز در عذاب و درد و رنج و آتش است و بدنش هم از آن بی نصیب نیست. 

پاسخ شبهات در مورد فشار قبر: 

شبهه:فشار قبر فیزیکی نیست چون با تعبیه سنسورها می توان عدم وجود آن را اثبات کرد. همچنین برای کسانی که خاک نمی شوند فشار قبر وجود ندارد؟ 

پاسخ:  

در احادیث معصومان علیهم السلام با عناوینی همچون ضعط القبر (که در فارسی به فشار قبر ترجمه میشود)، عذاب القبر، ضیق القبر و یا ضم (فشار) برمیخور یم که همه این الفاظ به نوعی رنج، سختی، تنگی و عدم آسایش، آرامش و راحتی را بیان میکند و همه به قبر منتسب شده است. بعد از مرگ، جسم انسان درون قبر خاکی و روح او به عالم برزخ منتقل میشود. با وجودی که قبر از ماده و برزخ عاری از ماده است، شاهدیم که در روایات در موقعیتهای مشابه، برزخ و قبر عالم برزخ است زیرا ( فی قبره ) به جای یکدیگر به کار رفته اند. مانند روایت زیر که در آن منظور از قبر خاکی نه محل راحتی و آسایش است نه دارای آبی جوشان که حتی اگر اولی هم باشد دومی قطعا نیست. 

الصّادق (علیه السلام)– عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) نَزَلَتْ هَاتَانِ الْآیَتَانِ فِی أَهْلِ وَلَایَتِنَا وَ أَهْلِ عَدَاوَتِنَا فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ یَعْنِی فِی قَبْرِهِ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ یَعْنِی فِی الْآخِرَهْ وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ یَعْنِی فِی قَبْرِهِ وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ یَعْنِی فِی الْآخِرَهْ.  

امام صادق (علیه السلام): فَأَمَّا إِن کَانَ مِنَ المقرّبینَ، فَرَوحٌ و رَیْحَانٌ یعنی در قبرش. و جَنَّةُ نَعِیمٍ یعنی در آخرت. و أَمَّا إِن کَانَ مِنَ المُکَذِّبِینَ الضَّالینَ فَنُزُل مِّنْ حَمِیمٍ یعنی در قبرش. و تَصْلیَةُ جَحِیم یعنی در آخرت. 

و یا در احادیث دیگر  

الكافي عن عمرو بن يزيد :قال الصّادقُ عليه السلام: و اللّه ، أتَخَوَّفُ علَيكُم في البَرزَخِ ! قلتُ : و ما البَرْزخُ ؟ قالَ : القَبرُ ، مُنذُ حينِ مَوتِهِ إلى يومِ القيامةِ . 

الكافى ـ به نقل از عمرو بن يزيد ـ : امام صادق عليه السلام فرمود : به خدا سوگند از برزخ بر شما مى ترسم. عرض كردم: برزخ چيست؟ فرمود: قبر، از زمان مرگ تا روز رستاخيز. 

به امام صادق علیه السلام گفتم … برزخ چیست؟ فرمود: قبر است، از زمان مرگ است تا روز قیامت(کلینی 3/242). 

و همچنین روایات دیگری نیز هست که در آنها نیز در جواب “برزخ چیست“ می فرمایند: ” قبر“ است. از آنجا که قبر از زمان تدفین است، ولی ابتدای برزخ از زمان قبض روح است، می توان گفت که همه برزخ، قبر نیست، اما قسمت عمده آن دو به لحاظ زمانی بر هم منطبق است و بهشت و جهنم برزخی و ثواب و عقاب آن در همین بازه زمانی مشترک واقع می شود.به همین علت است که برخی روایات می فرمایند: برزخ قبر است و در آن ثواب و عقاب بین دنیا و آخرت است.(تفسیر قمی1/19). ازآنجا که قبر برای مردم ملموس و مشهود بوده، ولی عالم برزخ برای مردم مجهول بوده است، روایات در بیان بخشی از اتفاقات عالم برزخ که بعد از تدفین واقع می شود، و از جمله آن سختیها، رنج ها و فشارهایی است که در این عالم به انسان وارد می شود از واژه قبر به جای برزخ استفاده کرده اند. 

بنابراین منظور از فشار قبر عذاب هایی است که شخص بعد از مرگ خواهد دید و فرقی نمی کند که در قبر خاکی قرار بگیرد یا به صلیب کشیده شود، آن عذاب به او خواهد رسید. 

این نکته نیز لازم است ذکر شود که از نظر فیزیکی و علم مهندسی عمران خاک دارای فشار جانبی است و اگر جسمی درون خاک قرار گیرد از نظر فیزیکی به ان جسم از طرف خاک فشار وارد می شود. بنابراین اتفاق ناشدنی نیست که بعد از مرگ و قرارگرفتن در خاک از سمت خاک فشار فیزیکی به جسم فیزیکی وارد نشود. اما همانطور که پیش تر گفته شد فشار قبر مربوط به عالم برزخ است که با عالم دنیا و جسم مادی متفاوت است و با ابزار دنیایی قابل اندازه گیری نیست به بیان روشن تر مگر موجودات غیر ارگانیک که به گفته طاهری در بدن انسان وجود دارد و باعث بیماری می شوند را می توان با سنسور اندازه گیری کرد و یا بی نهایت کالبد هایی که درون انسان است قابل شناسایی و اثبات با فیزیک هستند و مثال هایی از این دست. 

 از منظر دیگر اتفاقاتی در همین عالم خاکی می افتد که ما هیچگونه اطلاعی از آن نداریم و نمی توانیم آن را اثبات کنیم اما صریح آیات قرآن می باشد، مانند: خداوند در قرآن می فرماید همه چیز در عالم تسبیح گوی خداوند است-سوره صف آیه 1 ( سَبَّحَ لِلّهِ مِا فِي السَّمَواتِ وَمِا فِي الأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكيمُ؛)– همه چیز در عالم برای خداوند سجده می کنند-سوره رعد آیه 15 (وَلِلّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ) و سجده ستارگان و درختان-سوره الرحمن آیه 6  (وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ). همه ما می دانیم که درختان در این دنیا و مادی هستند و طبق آیه قبل در برابر خداوند سجده می کنند، آیا سجده درختان را می شود دید و اندازه گیری کرد؟ چون ذهنیت ما از سجده همان سجده ایست که در نماز برای خداوند انجام می دهیم، اگر بخواهیم با همان معنا برای درخت به کار ببریم، امری غیر ممکن به شمار می آید. اما اگر ماهیت آن و حقیقت معنایی ان که خشوع و خضوع در برابر خداوند است را بپذیریم می توان فهمید که سجده درخت متفاوت از سجده آدمی است. بنابراین کیفیت سجده درخت را ما متوجه نمی شویم با اینکه درخت مادی است اما، آیا چون با ابزار فیزیکی نمی توان آنها را اندازه گیری کرد و ما متوجه آنها نیستیم باید منکر آن شویم و آن را نپذیریم و با حرفهای بدون دلیل و بدون برهان روشن در صدد توجیه آن بیاییم.؟ به همین ترتیب فشار قبر را نیز نباید در عالم ماده معنا کرد و در عالم برزخ به دنبال معنای آن بود. 

در مورد کسانی هم که در زمین دفن نمی شوند و به صلیب کشیده می شوند حدیث شریف امام صادق علیه السلام را مجددا” یاد آوری می کنیم که در خانه اگر کس است یک حرف بس است. 

إِنَّ رَبَّ الارْضِ هُوَ رَبُّ الْهَوَاءِ فَیُوحِی اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إلَی الْهَوَاءِ فَیَضْغَطُهُ ضَغْطَةً أَشَدَّ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ. (کافی3/266) 

همانا پروردگار زمین، پروردگار هوا هم هست پس خدای عزوجل به هوا وحی می کند و هوا بر میّت فشاری شدیدتر از فشار قبر وارد می آورد.